↑ Ekonomi Göstergeleri Rehberi: Veriler Nasıl Okunur? a section from the guide
Politika Faizi, Mevduat Faizi, Tahvil Faizi: Farkları
Günlük dilde tek bir 'faiz'den söz edilse de ekonomide birden çok faiz vardır ve her biri farklı bir piyasayı fiyatlar. Politika faizi merkez bankasının aracıdır; mevduat ve kredi faizi bankacılık sisteminin tasarruf sahibine ve borçluya uyguladığı fiyattır; tahvil faizi ise devletin veya şirketlerin borçlanma maliyetidir.
Bu üç katman birbirine bağlıdır ancak birebir aynı hareket etmez. Politika faizindeki bir değişimin mevduat, kredi ve tahvil faizlerine nasıl ve ne hızla yansıdığını anlamak, hem tasarruf hem borçlanma kararlarında doğru beklenti kurmayı sağlar.
Politika Faizi ve Faiz Koridoru
Politika faizi, TCMB'nin bankalara kısa vadeli fonlama sağlarken uyguladığı referans orandır (bir hafta vadeli repo faizi). Merkez bankası bu oranla para piyasasındaki kısa vadeli faizleri yönlendirir: faiz artırımı parayı pahalılaştırarak talebi ve enflasyonu soğutmayı, indirim ise krediyi ucuzlatarak büyümeyi desteklemeyi amaçlar.
Faiz koridoru, gecelik borç verme ve borç alma faizlerinin oluşturduğu banttır. Merkez bankası fonlamayı koridor içinde hangi orana yakın yaparsa piyasadaki efektif faiz o yöne kayar; bu, politika faizine ek bir esneklik katmanıdır.
Mevduat ve Kredi Faizine Aktarım
Politika faizi değiştiğinde bankaların kaynak maliyeti değişir; bu da mevduat ve kredi faizlerine 'aktarım' denilen süreçle yansır. Aktarım anında ve birebir olmaz: bankaların likidite durumu, rekabet, düzenlemeler ve risk algısı, yansımanın hızını ve oranını belirler.
Genel kural olarak faiz artış döngülerinde mevduat faizi yükselir ve tasarruf sahibi lehine bir dönem açılır; kredi faizleri de yükseldiği için borçlanma pahalılaşır. İndirim döngüsünde tersi yaşanır. Mevduat faizini değerlendirirken brüt oranın stopaj sonrası net getiriye, oradan da enflasyon sonrası reel getiriye çevrilmesi gerekir.
Tahvil Faizi: Getiri ile Fiyatın Ters İlişkisi
Tahvil, sabit kupon ödemeli bir borçlanma senedidir ve ikincil piyasada alınıp satılır. Piyasa faizi yükseldiğinde, elde tutulan eski (düşük kuponlu) tahvilin fiyatı düşer; çünkü yeni yatırımcı aynı parayla daha yüksek getirili yeni tahvil alabilir. Faiz düştüğünde ise eski tahvillerin fiyatı yükselir. Bu ters ilişki tahvil piyasasının temel mekaniğidir.
Tahvil getirileri vade boyunca beklenen enflasyonu ve risk primini de içerir. 2 yıllık ve 10 yıllık gösterge tahvil faizleri, piyasanın para politikası ve enflasyon beklentisinin bir özeti olarak okunur.
Reel Faiz: Asıl Pusula
Reel faiz, nominal faizden beklenen enflasyonun arındırılmasıyla bulunur (yaklaşık olarak nominal faiz eksi enflasyon beklentisi). Tasarruf aracının gerçekten kazandırıp kazandırmadığını nominal oran değil reel faiz gösterir.
Reel faizin pozitif olduğu ortamda yerel para cinsi tasarruf araçları cazipleşir; negatif reel faiz ortamında ise tasarruf sahipleri döviz, altın gibi alternatif araçlara yönelme eğilimi gösterir. Bu yüzden reel faiz, kur ve altın fiyatlarının da temel belirleyicilerinden biridir.
Frequently Asked Questions
- Politika faizi artınca mevduat faizi hemen yükselir mi?
- Genellikle aynı yönde hareket eder ama aktarım gecikmeli ve kısmi olabilir. Bankaların likidite ihtiyacı, rekabet koşulları ve düzenlemeler, mevduata yansımanın hızını ve oranını belirler.
- Tahvil faizi yükselince neden tahvil sahibi zarar eder?
- Elindeki tahvilin kuponu sabittir; piyasa faizi yükselince aynı kuponlu senedin ikincil piyasa fiyatı düşer. Vade sonuna kadar tutan yatırımcı kupon ve anaparasını nominal olarak alır; zarar, erken satışta gerçekleşir.
- Reel faiz nasıl hesaplanır?
- Yaklaşık hesap: nominal faiz eksi beklenen enflasyon. Daha hassas formül (1+nominal)/(1+enflasyon)−1'dir. Önemli olan geçmiş enflasyon değil, vade boyunca beklenen enflasyondur.