↑ Borsa İstanbul Rehberi قسم من الدليل
Opsiyon Nedir? Call, Put, Prim ve Kullanım Fiyatı
Opsiyon (option), bir varlığı önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir tarihe kadar satın alma ya da satma hakkı veren; ancak bu hakkı kullanmayı zorunlu kılmayan bir sözleşmedir. Bu yönüyle vadeli işlemlerden temel olarak ayrılır: Opsiyonda alıcının hakkı vardır, yükümlülüğü yoktur.
Opsiyonlar hem korunma hem de yön ve oynaklık tahminine dayalı stratejiler için kullanılır. Sınırlı bir maliyetle (prim) büyük bir pozisyona dolaylı erişim sağladıkları için esnek ama bir o kadar da karmaşık araçlardır.
Bu rehberde opsiyonun iki temel türünü (call ve put), prim ile kullanım fiyatı kavramlarını ve bir call opsiyonunun kâr-zarar yapısını tam hesaplı bir örnekle ele alıyoruz.
Call ve Put Opsiyonları
İki temel opsiyon türü vardır. Alım opsiyonu (call), sahibine varlığı belirli bir fiyattan satın alma hakkı verir ve genellikle fiyatın yükseleceği beklentisiyle alınır. Satım opsiyonu (put) ise varlığı belirli bir fiyattan satma hakkı verir ve fiyatın düşeceği beklentisiyle ya da mevcut pozisyonu korumak için kullanılır.
Her opsiyon sözleşmesinin bir alıcısı (hakkı satın alan) ve bir yazıcısı (yükümlülüğü üstlenen satıcısı) vardır. Alıcı sınırlı risk (ödediği prim kadar) taşırken, opsiyonu yazan taraf çok daha büyük, hatta bazı durumlarda sınırsız risk üstlenebilir.
Prim ve Kullanım Fiyatı
Prim (premium), opsiyon hakkını satın almak için ödenen bedeldir; opsiyon alıcısının maksimum kaybı bu primle sınırlıdır. Prim, varlığın fiyatına, vadeye kalan süreye ve beklenen oynaklığa göre belirlenir.
Kullanım fiyatı (strike price), opsiyonun sahibine tanıdığı alma ya da satma fiyatıdır. Bir call opsiyonu, varlık fiyatı kullanım fiyatının üzerine çıktığında değer kazanır; bir put opsiyonu ise varlık fiyatı kullanım fiyatının altına indiğinde değerlenir. Opsiyon vadesinde kullanım fiyatından kârlı olmazsa, alıcı hakkını kullanmaz ve yalnızca ödediği primi kaybeder.
Call Opsiyonu Kâr-Zarar Payoff'u
Bir call opsiyonunun kâr-zarar yapısını somutlaştıralım. Kullanım fiyatı 100 TL ve prim 5 TL olan bir call opsiyonu satın aldığınızı varsayalım. Vade sonunda pay başına kârınız şu formülle bulunur: maksimum(spot fiyat − 100; 0) − 5.
Spot fiyat 100 TL ve altındaysa opsiyon kullanılmaz; kaybınız ödediğiniz 5 TL primle sınırlıdır. Spot 105 TL'de opsiyonun iç değeri 5 TL olur ve primi tam karşıladığı için başabaş (breakeven) noktasına ulaşırsınız. Spot 110 TL'de iç değer 10 TL, kârınız 10 − 5 = 5 TL; spot 120 TL'de ise kâr 20 − 5 = 15 TL olur.
Aşağıdaki grafik, bu call opsiyonunun farklı vade sonu fiyatlarındaki kâr-zararını gösteriyor. Dikkat çeken nokta, zararın 5 TL ile sınırlıyken kârın yükseliş arttıkça büyümeye devam etmesidir.
Hesap: kâr = max(spot − 100; 0) − 5. Başabaş noktası 105 ₺. Maksimum zarar 5 ₺ (prim) ile sınırlı; kâr potansiyeli teorik olarak açık. Komisyonlar ihmal edilmiştir.
Yaklaşık / hesaplanmış örnek
Risk ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Opsiyon alıcısının riski primle sınırlı olsa da, opsiyonlar zamanla değer kaybeden (time decay) ürünlerdir; beklenen hareket gerçekleşse bile geç gerçekleşirse kazanç buharlaşabilir. Opsiyon yazan taraf ise çok daha büyük risk üstlenir; özellikle açık (teminatsız) call yazımında zarar teorik olarak sınırsızdır.
Türkiye'de opsiyonlar VİOP üzerinden işlem görür ve ileri düzey yatırımcılara yöneliktir. Opsiyon fiyatlamasını ve risk yapısını anlamadan işlem yapmak ciddi kayıplara yol açabilir. Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir.
الأسئلة الشائعة
- Call ve put opsiyonu arasındaki fark nedir?
- Call opsiyonu varlığı belirli bir fiyattan satın alma hakkı verir ve fiyat yükselince değer kazanır. Put opsiyonu ise satma hakkı verir ve fiyat düşünce değerlenir. Call yükseliş, put ise düşüş ya da korunma beklentisiyle kullanılır.
- Opsiyon alıcısı en fazla ne kadar kaybeder?
- Opsiyon alıcısının maksimum kaybı ödediği primle sınırlıdır. Opsiyon kârlı olmazsa hakkını kullanmaz ve yalnızca primini kaybeder. Buna karşılık opsiyonu yazan taraf çok daha büyük risk taşır.
- Başabaş (breakeven) noktası nedir?
- Opsiyon pozisyonunun ne kâr ne zarar ettiği fiyat seviyesidir. Örneğimizde kullanım fiyatı 100 TL ve prim 5 TL olan bir call için başabaş noktası 105 TL'dir; bu seviyenin üzerinde kâr başlar.