↑ Borsa İstanbul Rehberi قسم من الدليل
BIST 100, BIST 30 ve Katılım Endeksleri Nedir?
Borsa haberlerinde her gün duyduğunuz 'BIST 100 yükseldi, BIST 30 düştü' ifadeleri, tek tek hisseleri değil endeksleri anlatır. Endeks, belirli kurallara göre seçilmiş bir hisse grubunun toplam performansını tek bir sayıyla özetleyen göstergedir. Piyasanın genel yönünü okumak, fon performansı kıyaslamak ve pasif yatırım yapmak için temel araçtır.
Bu rehberde endekslerin nasıl hesaplandığını, fiili dolaşım ağırlıklandırmasının ne anlama geldiğini, BIST 100/30/50 ayrımını, sektör ve katılım endekslerini ve çoğu yatırımcının gözden kaçırdığı kritik bir konuyu — TL bazlı getiri ile USD bazlı getiri arasındaki farkı — ele alıyoruz.
Endeks Nasıl Hesaplanır: Fiili Dolaşım Ağırlığı
BIST pay endeksleri, şirketlerin piyasa değerlerine göre ağırlıklandırılır; ancak toplam piyasa değeri değil 'fiili dolaşımdaki' kısım esas alınır. Fiili dolaşım, şirket paylarının ana ortakların elinde olmayan, borsada gerçekten alınıp satılabilen bölümüdür. Böylece endeks, yatırımcının fiilen erişebildiği piyasayı temsil eder.
Bu yapının pratik sonucu şudur: piyasa değeri ve fiili dolaşımı büyük şirketler endeksi çok daha fazla etkiler. Birkaç büyük bankanın veya holdingin sert hareketi, onlarca küçük şirketin toplam etkisinden büyük olabilir. 'Endeks yükseldi ama benim hisselerim düştü' durumunun açıklaması genellikle bu ağırlık farkıdır.
BIST 100, BIST 30 ve BIST 50
BIST 100, fiili dolaşım piyasa değeri ve işlem hacmi kriterlerine göre seçilen en büyük 100 şirketi kapsar ve Türkiye piyasasının ana göstergesi kabul edilir. BIST 50 ve BIST 30, aynı mantıkla daraltılmış alt kümelerdir; BIST 30 en likit 30 şirketi içerir ve vadeli işlem/opsiyon sözleşmelerinin de dayanak varlığıdır.
Endeks bileşimleri sabit değildir: dönemsel olarak gözden geçirilir, kriterleri sağlayamayan şirketler çıkarılıp yenileri eklenir. Bir hissenin endekse girmesi veya çıkması, endeksi takip eden fonların zorunlu alım-satımı nedeniyle kısa vadeli fiyat hareketi yaratabilir.
Sektör Endeksleri
BIST ayrıca bankacılık, sınai, holding, teknoloji, gıda gibi sektör bazlı endeksler hesaplar. Bunlar, piyasanın hangi bölümünün güçlü hangi bölümünün zayıf olduğunu görmenin pratik yoludur: örneğin BIST 100 yatay seyrederken banka endeksi sert yükseliyorsa, hareketin sürükleyicisi finans sektörüdür.
Sektör endekslerini takip etmek, tek hisse seçiminde de bağlam sağlar: bir hissenin performansını kendi sektör endeksiyle kıyaslamak, şirkete özgü gücü sektör rüzgârından ayırt etmeye yardımcı olur.
Katılım Endeksleri ve Kriterleri
Katılım endeksleri, faizsiz finans ilkelerine uygun yatırım yapmak isteyenler için oluşturulur. Şirketler iki aşamalı süzgeçten geçer: önce faaliyet taraması (ana faaliyeti alkol, kumar, şans oyunları, faize dayalı finans gibi alanlarda olan şirketler elenir), ardından finansal oran taraması (faizli kredilerin ve faiz getirili nakit varlıkların piyasa değerine oranı belirlenen eşiklerin altında olmalıdır).
Bu kriterler dönemsel olarak yeniden değerlendirilir; uygunluğunu yitiren şirket endeksten çıkarılır. Katılım esaslı fonlar ve emeklilik fonları bu endeksleri referans aldığından, endeksin bileşimi geniş bir yatırımcı kitlesinin portföyünü doğrudan etkiler.
TL Bazlı ve USD Bazlı Getiri Farkı
Endeks puanı TL bazlıdır ve yüksek kur hareketi dönemlerinde tek başına yanıltıcı olabilir. Örneğin BIST 100 bir yılda TL bazında %50 yükselse ama aynı dönemde dolar kuru %60 artmışsa, USD bazında endeks aslında değer kaybetmiştir. Nominal rekor seviyeleri, reel veya döviz bazlı kazanç anlamına gelmeyebilir.
Uzun vadeli karşılaştırma yaparken — özellikle altın, döviz veya yurt dışı borsalarla kıyasta — getiriyi aynı para birimine çevirerek bakmak gerekir. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde TL bazlı grafiklerin yanında USD bazlı grafiği de kontrol etmek, gerçek performansı görmenin en pratik yoludur.
الأسئلة الشائعة
- BIST 100 endeksini doğrudan satın alabilir miyim?
- Hayır, endeks bir göstergedir; doğrudan alınamaz. Endeks getirisine yatırım yapmak için endeksi takip eden borsa yatırım fonları (ETF) veya endeks fonları kullanılır.
- BIST 30 ile BIST 100 arasındaki temel fark nedir?
- BIST 30, en yüksek işlem hacimli ve büyük 30 şirketi içerir; BIST 100 bu 30'u da kapsayan daha geniş bir settir. BIST 30 daha yoğunlaşmıştır, BIST 100 piyasanın genelini daha iyi temsil eder.
- Bir şirket katılım endeksine nasıl girer?
- Faizsiz finans ilkelerine uygunluk kriterlerini sağlayan şirketlerden oluşur: faaliyet alanı taraması (alkol, kumar, faiz esaslı finans vb. hariç) ve finansal oran eşikleri (faizli borç ve faiz getirili varlık sınırları) birlikte uygulanır.