↑ Borsa İstanbul Rehberi раздел руководства
Kaldıraç Nedir? Teminat ve Kâr-Zarar Büyütme
Kaldıraç (leverage), yatırımcının kendi sermayesinden çok daha büyük bir pozisyonu, küçük bir teminat yatırarak kontrol etmesini sağlayan bir borçlanma mekanizmasıdır. Örneğin 10 kat kaldıraç, 10.000 TL ile 100.000 TL'lik bir pozisyon taşımak demektir.
Kaldıracın temel cazibesi, az parayla büyük getiri elde etme imkanıdır. Ancak bu madalyonun bir de öbür yüzü vardır: Kaldıraç kârı büyüttüğü kadar zararı da aynı oranda büyütür ve sermayenin tamamının kısa sürede erimesine yol açabilir.
Bu rehberde teminatın nasıl çalıştığını, kaldıracın getiriyi matematiksel olarak nasıl ölçeklediğini tam hesaplı örneklerle ve taşıdığı riskleri ele alıyoruz.
Teminat Nasıl Çalışır?
Kaldıraçlı işlemde yatırımcının yatırdığı paraya teminat (margin) denir. Teminat, pozisyonun yalnızca küçük bir yüzdesini karşılar; gerisi aracı kurumun sağladığı kaldıraçla tamamlanır.
Pozisyon zarara geçtikçe teminat erir. Teminat belirli bir seviyenin altına düşerse aracı kurum ek teminat talep eder (margin call) ya da pozisyonu otomatik olarak kapatır. Bu nedenle kaldıraçlı işlemde sadece doğru yönü bulmak değil, zamanlama ve dayanma gücü de belirleyicidir.
Kaldıraç Getiriyi Nasıl Büyütür?
Kaldıracın etkisini somutlaştıralım. 10.000 TL sermayeniz olduğunu ve varlığın fiyatının yüzde 5 yükseldiğini varsayalım. Kaldıraçsız (1 kat) işlemde kazancınız 10.000 × yüzde 5 = 500 TL, yani yüzde 5 olur.
5 kat kaldıraçla 50.000 TL'lik pozisyon taşırsınız; aynı yüzde 5 yükseliş 50.000 × yüzde 5 = 2.500 TL kazanç sağlar ve bu, 10.000 TL sermayeniz üzerinden yüzde 25 getiri demektir. 10 kat kaldıraçta ise 100.000 × yüzde 5 = 5.000 TL, yani yüzde 50 getiriye ulaşırsınız.
Aşağıdaki grafik aynı yüzde 5'lik fiyat hareketinin farklı kaldıraç oranlarında sermayeye olan etkisini gösteriyor.
Hesap: 10.000 TL sermaye, varlık +%5. Getiri = kaldıraç × %5. Komisyon ve gecelik taşıma maliyetleri ihmal edilmiştir. Düşüşte aynı çarpan zarara uygulanır.
Yaklaşık / hesaplanmış örnek
Zarar Tarafı: Simetrik Risk
Kaldıraç simetriktir: Yüzde 5'lik bir düşüşte 5 kat kaldıraç sermayenizin yüzde 25'ini, 10 kat kaldıraç ise yüzde 50'sini siler. Daha da çarpıcı olanı, 10 kat kaldıraçta varlığın yalnızca yüzde 10 düşmesi 100.000 × yüzde 10 = 10.000 TL zarar, yani sermayenizin tamamının yok olması anlamına gelir.
Bu nedenle kaldıraç arttıkça, pozisyonu yok edecek fiyat hareketi de küçülür. Yüksek kaldıraç, küçük bir ters hareketin bile felakete dönüşmesine zemin hazırlar.
Risk ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Kaldıraçlı ürünler ileri düzey yatırımcılara yöneliktir ve hızlı sermaye kaybı riski yüksektir. Türkiye'de bireysel yatırımcılar için kaldıraçlı döviz (forex) işlemlerinde azami kaldıraç oranı düzenleyici otorite tarafından sınırlandırılmıştır.
Gecelik taşıma maliyetleri, komisyonlar ve teminat tamamlama çağrıları, kaldıraçlı işlemin görünmeyen yükleridir. Risk yönetimi olmadan, özellikle yüksek oranlarda kaldıraç kullanmak sermayenin tamamını kaybetmeyle sonuçlanabilir. Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir.
Часто задаваемые вопросы
- Kaldıraç kullanmak borç almak mıdır?
- Esasen evet. Kaldıraç, küçük bir teminatla büyük bir pozisyonu kontrol etmenizi sağlar; aradaki farkı aracı kurumun sağladığı bir tür kredi olarak düşünebilirsiniz. Bu nedenle taşıma maliyeti ve faiz gibi yükleri olabilir.
- Margin call (teminat tamamlama çağrısı) nedir?
- Pozisyon zarara geçip teminat belirli bir seviyenin altına düştüğünde aracı kurumun ek teminat yatırmanızı istemesidir. Teminat tamamlanmazsa pozisyon zararla otomatik kapatılabilir.
- Yüksek kaldıraç daha mı kârlıdır?
- Yüksek kaldıraç potansiyel kârı büyütür, ancak aynı oranda zararı da büyütür ve pozisyonu yok edecek fiyat hareketini küçültür. Bu nedenle yüksek kaldıraç daha kârlı değil, çok daha risklidir.